چهل و هشتمین جلسه از سلسله نشست های تخصصی "امت همدل" به منظور نقد و بررسی الگوی مفهومی امت واحده اسلامی با حضور اساتید و صاحب نظران برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، در ابتدای نشست دکتر جلیل رحیمی جهانآبادی، استاد دانشگاه و نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی، با اشاره به تاریخچه و وضعیت کنونی جهان اسلام، به بررسی تأثیرات گوناگون بر وحدت و همبستگی کشورهای اسلامی پرداخت.
وی در بخش نخست سخنان خود به نقش مذهب در حکومتهای تاریخی همچون بنیعباس، عثمانی، سلجوقیان و صفویها پرداخت و تصریح کرد: استفاده ابزاری از مذهب برای مشروعیتبخشی، یکی از رویههای رایج در تاریخ اسلام بوده است. این حکومتها، اغلب با تکیه بر تعصبات مذهبی، سطح پایین سواد دینی و فرقهگرایی، مذهبهای رقیب را سرکوب میکردند؛ بهگونهای که هر فرقه خود را ناجی دانسته و دیگران را خارج از دایره اسلام تلقی میکرد.
رحیمی جهانآبادی افزود: چنین نگرشی باعث تضعیف مفاهیمی چون تساهل، مدارا و تلرانس دینی در جهان اسلام شده است.
وی در ادامه، عوامل خارجی مؤثر بر وضعیت فعلی کشورهای اسلامی را مورد بررسی قرار داد و گفت: ژئوپلیتیک خاورمیانه به عنوان قلب استراتژیک جهان، همواره مورد توجه قدرتهای بزرگ بوده و این بازیگران بینالمللی با بهرهگیری از سیاستهای تفرقهافکنانه، نفوذ نظامی، فروش تسلیحات و کنترل منابع نفت و گاز، منافع خود را در منطقه تأمین کردهاند.
رحیمی جهانآبادی نمونههایی نظیر حضور نظامی آمریکا در افغانستان، عراق، سوریه و یمن را شاهدی بر این مداخلات دانست و گفت: این حضورها در کنار دامنزدن به اختلافات مذهبی، موجب تضعیف وحدت اسلامی شده است.
وی تأسیس رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۴۸ میلادی را نقطهعطفی در ایجاد شکافهای عمیق در جهان اسلام برشمرد و اظهار داشت: این رژیم نهتنها موجب دوپارهشدن جهان اسلام شده، بلکه با تفرقهافکنی و ایجاد فضای بدبینی میان کشورهای اسلامی، نقش مخربی ایفا کرده است. به عنوان مثال، تبلیغات منفی علیه ایران در جهان عرب با پشتیبانی صهیونیستها و رسانههای وابسته، از جمله نتایج این سیاستها است.
وی در همین راستا، ظهور گروههای تندرویی همچون داعش را مورد انتقاد قرار داد و خاطرنشان کرد: در حالیکه این گروهها هیچ اقدام مؤثری علیه اسرائیل انجام ندادند، اما موجب کشتهشدن شمار زیادی از مسلمانان شدند که خود نشاندهنده پیچیدگی چالشهای موجود است.
رحیمی جهانآبادی در ادامه نشست، راهکارهایی برای تقویت همبستگی و وحدت جهان اسلام ارائه داد و گفت: گسترش فهم دموکراتیک از حکومت و دین، احترام به تنوع فرهنگی، قومی و سیاسی، و رعایت حقوق اقلیتها از جمله راهکارهای مهم در این مسیر است.
وی همچنین بر اهمیت آموزش صحیح مذهبی، اصلاح ساختارهای آموزشی و ترویج گفتوگو و همکاری میان علما و نخبگان جهان اسلام تأکید کرد و افزود: حذف گفتمان دشمنسازی، تحقیر و توهین در حوزههای آموزشی و مذهبی میتواند بستر مناسبی برای ایجاد فضای تفاهم و همدلی فراهم کند.
رحیمی جهانآبادی تصریح کرد: برای تحقق امت واحده اسلامی، باید تفاوتها را به رسمیت شناخت، نقش مداخلات خارجی را تحلیل کرد و با نگاهی دموکراتیک و بر پایه احترام متقابل، مسیر وحدت را هموار ساخت.
نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی همچنین با اشاره به وضعیت بحرانی کشورهای اسلامی، به بررسی ریشههای اصلی مشکلات آنان پرداخت و گفت: کشورهای اسلامی امروز با آسیبهای جدی مواجهاند که موجب ظهور پدیدههایی مانند فرقهگرایی، گروههای افراطی و سازمانهای تروریستی شده است.
وی با اشاره به نمونههایی نظیر سوریه، عراق، یمن، افغانستان، مصر، تونس، لیبی و سایر کشورهایی که درگیر تحولات موسوم به بهار عربی بودهاند، افزود: فروپاشی ساختارهای سیاسی، ضعف در تأمین رفاه و امنیت مردم، نبود دموکراسی و پدیده نخبگانسوزی از جمله مشکلات عمده این کشورهاست که توسعهنیافتگی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی را به دنبال داشته است.
وی تأکید کرد: پیش از آنکه دولتهای اسلامی بتوانند برای حل مشکلات جهانی اقدام کنند، باید درمان داخلی را آغاز کنند. نبود توسعهیافتگی و فقدان دموکراسی، عمدهترین موانع بر سر راه توسعه سیاسی و اقتصادی کشورهای اسلامی است.
رحیمی جهانآبادی در ادامه گفت: اگرچه کشورهای حاشیه خلیج فارس از نظر رفاه و امنیت وضعیت نسبتاً مطلوبی دارند، اما هنوز از توسعه سیاسی و دموکراسی بیبهرهاند. بنابراین، احیای دموکراسی در جهان اسلام یک ضرورت است.
وی با اشاره به اینکه شکلگیری اتحادیهای نظیر اتحادیه اروپا در کوتاهمدت برای جهان اسلام دشوار است، گفت:با این حال، میتوان مسیر وحدت را از طریق همکاریهای اقتصادی، فنی و ایجاد منافع مشترک آغاز کرد. برای نمونه، تأمین نیازهای کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و گسترش همکاریها در حوزههای مختلف، میتواند درک متقابل را تقویت کرده و تنشها را کاهش دهد.
رحیمی جهانآبادی همچنین با اشاره به تجربه سفر خود به مالزی گفت: برداشت نادرستی که مسئولان آن کشور نسبت به جامعه ایرانی و شیعیان داشتند، ناشی از نبود ارتباط فرهنگی و شناخت کافی است. این ناآگاهی موجب تصمیمگیریها و روابط نادرست میشود.
وی افزود: اگر بتوانیم شبکههای فرهنگی و ارتباطی میان نخبگان جوامع اسلامی را تقویت کنیم، میتوانیم بسیاری از چالشهای جهان اسلام را کاهش دهیم.
رحیمی جهانآبادی در پایان سخنان خود تأکید کرد: احترام به مذاهب و زندگی مسالمتآمیز شیعه و سنی در ایران، میتواند ظرفیتی عظیم برای جهان اسلام باشد. باید از این ظرفیت در جهت همگرایی، تقویت همدلی و وحدت بهرهبرداری کنیم.
حمید هوشنگی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع)، در ادامه به بررسی ریشهها و عوامل بحرانهای مذهبی در جهان اسلام پرداخت.
وی در ابتدای سخنان خود اظهار داشت: برای شناخت عوامل اصلی بحرانهای مذهبی، باید بررسیهای گستردهای در ابعاد تاریخی، مذهبی و عوامل خارجی انجام داد. این بحرانها از بسترهای مختلفی تغذیه میشوند که شامل دخالتهای خارجی، عملکرد حکومتها و نقش کارگزاران میشود. به گفته وی، نه تنها اختلافات کاهش نیافته، بلکه در بسیاری از موارد، اختلافات فقهی، کلامی و فرقهسازی افزایش پیدا کرده است.
هوشنگی با اشاره به وضعیت موجود در میان مسلمانان، گفت: متأسفانه در جهان اسلام، بهویژه در میان اهل سنت و شیعه، فرقهسازی و تفرقهافکنی بهطور گستردهای صورت گرفته که انسجام دینی را با اختلال مواجه کرده است. در جریان وهابیت نیز انحرافات دینی و فرقهافکنی بهگونهای عمل کردهاند که موجب آسیب جدی به انسجام فکری و دینی در جهان اسلام شده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) در بخش دیگری از سخنان خود، به بحرانهای فکری، عقیدتی و سیاسی اشاره کرد و افزود: این بحرانها از گذشتههای دور وجود داشتهاند و منجر به بروز منازعات فکری، فقهی، کلامی و اجتماعی شدهاند. چنین منازعاتی در طول تاریخ ابزار قدرتیابی و سرکوب مخالفان از سوی حاکمان بودهاند و با برچسبزنی و تکفیر افراد، شدت گرفتهاند.
وی تصریح کرد: عدم شناخت صحیح از مفهوم وحدت و عمل نکردن به آن، از جمله دلایل تشدید اختلافات در جهان اسلام است. در مقابل، افراطگرایی در جوامع عربی رشد کرده و کارگزاران و عوامل خارجی نیز تلاش کردهاند با بهرهگیری از همین اختلافات، به منافع خود برسند. آنها موفقیت خود را در تشدید تفرقه در میان جوامع اسلامی دیده و بر همین اساس، استراتژی فرقهسازی و اختلافافکنی را دنبال کردهاند.
هوشنگی همچنین به نقش منفی برخی کشورهای عربی در عدم ایفای نقش وحدتبخش در جهان اسلام اشاره کرد و گفت: این کشورها بهدلیل فقدان دموکراسی و وابستگی به منابع مالی خارجی، نهتنها در جهت اتحاد عمل نکردهاند بلکه منافع جهان اسلام را نیز تهدید کردهاند.
وی در ادامه اظهار داشت: در این میان، جمهوری اسلامی ایران با برگزاری کنفرانسهایی نظیر “کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی” و استفاده از ظرفیت نهادهای نخبگانی، تلاشهایی در راستای تقویت همبستگی اسلامی انجام داده که نشانهای از ضرورت توجه به موضوع اتحاد در دنیای اسلام است.
هوشنگی با تأکید بر ضرورت گفتوگوی بین مذاهب، خاطرنشان کرد: تفاوتهای مذهبی مانند تفاوت میان فقه شیعه و فقه مذاهب چهارگانه اهل سنت، نباید مانعی برای شناخت و ارتباط متقابل باشد. در واقع، تنها از طریق گفتوگو و تبادل نظر است که شناخت میان مسلمانان شکل میگیرد و این شناخت، میتواند منجر به کاهش درگیریها شود.
وی نقش نخبگان را در این مسیر بسیار حیاتی دانست و تصریح کرد: در زمانها و مکانهایی که جمعیت زیادی از مسلمانان گرد هم میآیند، مانند مناسبتهایی نظیر حج، فرصت مناسبی برای تعامل نخبگان و انتقال پیام وحدت فراهم میشود. کنگره حج به عنوان یکی از بزرگترین ظرفیتهای وحدتآفرین، میتواند نقشی مؤثر در تقویت همبستگی و ایجاد فهم مشترک میان مسلمانان ایفا کند.
هوشنگی در ادامه، بر اهمیت نقش دانشگاهها و مراکز علمی در ترویج گفتوگو و فهم متقابل میان جوامع اسلامی تأکید کرد و افزود: نمونه بارز این ظرفیت، حضور در تجمعات بینالمللی مانند ایام حج است که میتواند به تقویت روابط میان مسلمانان و کاهش سوءتفاهمها کمک کند. همچنین، در حوزه قرآنی نیز باید بر اشتراکات ۹۵ درصدی میان مسلمانان تمرکز داشت و نه بر اختلافات جزئی.
وی با اشاره به لزوم طراحی ساختارهای ارتباطی جهانی گفت: باید بهویژه در دوران کنونی، که کنشگران و فعالان در کشورهای درگیر بحران مانند سوریه و عراق در حال تبادل نظر و تعامل هستند، برای گسترش این ارتباطات تلاش کنیم. این روند میتواند منجر به تقویت انسجام اسلامی و کاهش تنشها در سطح جهان شود و در نهایت، جامعهای متحد و همدل را در جهان اسلام شکل دهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) در پایان سخنان خود تأکید کرد: مسلمانان باید مسئولیتپذیر باشند و نقش فعالی در ایجاد وحدت در جوامع اسلامی ایفا کنند. وحدت واقعی زمانی محقق میشود که دولتها و ملتهای اسلامی در این مسیر همراه شوند. اگر انقلاب اسلامی ایران نبود، جریان دینگرایی در جهان اسلام شکل نمیگرفت. ما باید به آرمان این انقلاب وفادار بمانیم، چرا که رهبر معظم انقلاب اسلامی نگاه بلندی به موضوع وحدت دارند و تحقق آن را از اصول بنیادین نهضت اسلامی میدانند.
در ادامه، دکتر محمدصالح حسینزاده، عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع)، به بررسی بحرانهای مذهبی و سیاسی در جهان اسلام و تبیین عوامل نظری و قومی مؤثر در شکلگیری این درگیریها پرداخت و گفت: برای مدیریت اختلافات و رسیدن به فهم مشترک در راهبردهای اسلامی، نیازمند یک نگرش مشترک در جوامع اسلامی هستیم. متأسفانه در زمینه فهم راهبردی دچار خلأ جدی هستیم، در حالیکه هر گروه و مذهب در حوزههای تاکتیکی و تکنیکی دارای نگاه ویژه خود است، اما اختلاف در راهبردها، بهویژه در مقیاس کلان، مانعی در مسیر اتحاد و موجب تعمیق تفرقه شده است.
وی با اشاره به نقش مخرب نبود انسجام افزود: عدم وحدت و گسترش تفرقه از مهمترین عوامل بروز درگیریها در جوامع اسلامی است. فرد ممکن است در آغاز مسیر، براساس یک فهم مشترک به فعالیت در سرزمین خود بپردازد، اما در نهایت فضای تنشآلود، نتیجه تلاش گروههای مختلف برای تحمیل دیدگاههای متعارض خواهد بود. این وضعیت در دهههای گذشته نه تنها کاهش نیافته بلکه تشدید نیز شده است، حتی با وجود گسترش رسانهها و فضای مجازی که میتوانستند بستری برای کاهش تنشها فراهم کنند.
عضو هیئت علمی دانشگاه امام حسین (ع) در ادامه با تأکید بر نقش مسئولین مذهبی در شناخت متقابل و آشنایی با دیدگاههای دیگران، اظهار داشت: مداخلات خارجی و تفرقهافکنی هدفمند، این شکافها را عمیقتر کردهاند. در این شرایط، تنها راه رسیدن به وحدت و انسجام، تمرکز بر ایجاد فهم مشترک در حوزههای هویتی و ایدئولوژیکی است. وی با اشاره به حوادث منطقهای اخیر در عراق و افغانستان گفت: دشمنان اسلام از نبود انسجام بهرهبرداری کردهاند، همانگونه که در مسئله فلسطین، اختلافات داخلی میان گروههای اسلامی، راه را برای دخالتها هموارتر کرده است.
دکتر حسینزاده بهویژه به تحولات پس از ۲۰ اکتبر ۲۰۲۳ اشاره کرد و افزود: اختلافات میان گروههای مقاومت فلسطینی از جمله حماس و جهاد اسلامی نشان میدهد که در حوزه سرزمینی و راهبردی هنوز دیدگاه مشترکی شکل نگرفته است. این وضعیت گواه آن است که نیاز مبرمی به نشستهای گفتوگور محور در سطح امت اسلامی وجود دارد تا در زمینههای هویتی و ایدئولوژیکی به یک تفاهم برسیم و راهبردهای واحدی تدوین کنیم. این مهم تنها از طریق همافزایی میان نخبگان، علما و مسئولان مذهبی و سیاسی ممکن خواهد بود.
وی در ادامه بر ضرورت نگاه مثبت و سازنده به کشور و جهان اسلام تأکید کرد و تصریح کرد: باید تلاش کرد تا نگاه جهانیان به اسلام و کشورهای مسلمان، تصویری مثبت، عقلانی و همدلانه باشد. این مهم از رهگذر رفتار هوشمندانه در دیپلماسی فرهنگی و رسانهای حاصل خواهد شد.
حسینزاده در بخش دیگری از سخنان خود، به ضرورت ایجاد و تقویت گفتمان واحد میان مذاهب و اقوام مختلف اسلامی پرداخت و گفت: با وجود آنکه گفتمان وحدت در سطح شعار و ادبیات رایج وجود دارد، اما هنوز بهصورت فراگیر، نهادینه و کاربردی شکل نگرفته است. در صورتی که این گفتمان واقعی و ساختاری برقرار شود، میتواند فاصلهها و شکافها میان ملتهای مسلمان و مذاهب گوناگون را تا حد زیادی کاهش دهد. یکی از موانع مهم در این مسیر، تابوهای شناختی و ذهنی نسبت به اقوام و مذاهب دیگر است.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: در حال حاضر فضای ترس و بیاعتمادی در جوامع مسلمان حاکم است. بهگونهای که شیعه نیازی به شناخت فرهنگ اهل سنت احساس نمیکند و بالعکس. این در حالی است که تجربیات میدانی بنده در کشورهای گوناگون نشان میدهد که اشتراکات معارفی بسیار گستردهای میان مسلمانان وجود دارد؛ به طوریکه بیش از ۹۰ درصد مشترکات در اصول دین و معارف اسلامی میان مذاهب وجود دارد. این شناخت، اگر به درستی صورت گیرد، میتواند عامل مهمی در کاهش اختلافات و تقویت وحدت باشد.
وی همچنین بر اهمیت آموزش و اطلاعرسانی صحیح تأکید کرد و گفت: باید از طریق گفتوگو، تعامل چهرهبهچهره، تبادل فرهنگی و افزایش ارتباطات دروندینی، فاصلهها و سوءتفاهمها را کاهش دهیم. به عنوان نمونه، برخوردهای مثبت و احترامآمیز در محیطهایی مانند مدارس و جوامع محلی، نشان میدهد که با آموزش اصول صحیح همزیستی و احترام متقابل، میتوان فضای همدلانه و مسالمتآمیز میان اقوام و مذاهب ایجاد کرد.
در پایان، دکتر حسینزاده با تأکید بر ظرفیتهای گسترده جهان اسلام گفت: باید از این ظرفیتها در مسیر اتحاد، پیشرفت و سربلندی امت اسلامی بهرهبرداری کرد. اگر کشورهای مسلمان به جای تمرکز بر اختلافات، به سمت تعامل، همبستگی و مقاومت در برابر تلاشهای تفرقهافکنانه دشمنان حرکت کنند، میتوانند نقش مهمی در احیای عزت جهان اسلام ایفا کنند. بهرهگیری از ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و رسانهای امت اسلامی، راهکاری کلیدی برای تقویت جایگاه جهانی اسلام خواهد بود.
محمدمهدی مؤمنیها، دبیرکل بنیاد بینالمللی تکریم ادیان و مذاهب و دبیر نشست، با اشاره به ابعاد خطرناک تشدید اختلافات، اظهار داشت: زمانی وضعیت نگرانکننده میشود که اختلافات به درگیری و نزاع منجر گردد. در چنین شرایطی، گروهها و افراد مختلف با تحریک و تشویق یکدیگر وارد فاز تقابل میشوند، که این روند میتواند زمینهساز درگیریهای قومی، مذهبی یا گروهی شود.
وی تصریح کرد: اینگونه منازعات نهتنها چهره اسلام را در سطح بینالمللی مخدوش میسازد، بلکه موجب تضعیف وحدت و انسجام مسلمانان در سطح جهان میشود. علاوه بر آن، نگرانیهایی نیز درباره تأثیرات این درگیریها بر روابط داخلی میان مذاهب اسلامی وجود دارد؛ چرا که حتی در درون یک مذهب نیز ممکن است اختلافات جدیدی شکل بگیرد.
دبیر نشست همچنین با اشاره به موضوعات مربوط به صدر اسلام، خاطرنشان کرد: درباره برخی وقایع صدر اسلام، دیدگاههای متفاوت و گاه متعارضی وجود دارد که این امر نیز میتواند به اختلافات دامن بزند.
مؤمنیها در پایان با طرح پرسشی محوری عنوان کرد: باید اندیشید که آیا این روند روبهافزایش اختلافات و عدم مدیریت صحیح آنها، میتواند زمینهساز بروز جنگها و خشونتهای گستردهتر در جهان اسلام شود یا خیر؟ این پرسشی جدی است که نیازمند توجه نخبگان، علما و تصمیمسازان جهان اسلام است.
ارسال نظر