وب سایت رسمی مجمع جهانى تقريب مذاهب اسلامى

آیت الله سید علی حسینی سیستانی (۱۳۴۹ق/ ۱۳۰۹ش)، از مراجع تقلید شیعه در قرن پانزدهم قمری است. حفظ موجودیت حوزه علمیه نجف در دوران حکومت بعثی‌ها، حفظ وحدت اقوام مختلف عراقی پس از سقوط صدام حسین و تأثیرگذاری در تدوین قانون اساسی عراق در دوران نوین و همچنین حفظ هویت ملی عراق، از مهم‌ترین نقش‌‌آفرینی‌های او دانسته شده است.

سیستانی تحصیلات حوزوی را از ۱۳۶۰ق در مشهد آغاز کرد. سپس در قم در درس‌های خارج سید حسین طباطبایی بروجردی و سید محمد حجت کوه‌کمری شرکت کرد و سرانجام در ۱۳۷۱ق به نجف رفت. او از سید ابوالقاسم خویی و حسین حلی، در ۳۱ سالگی اجازه اجتهاد دریافت کرد. سیستانی از ۱۳۸۱ق تدریس درس خارج را آغاز کرد. پس از درگذشت سید ابوالقاسم خویی در ۱۴۱۳ق، با توصیه علمای نجف، به‌تدریج به مرجعیت عام شیعه رسید و دامنه مقلدانش از عراق و ایران تا هند، پاکستان، اروپا و آمریکا گسترش یافت.

گفته شده که آیت الله سید علی سیستانی با تأکید بر ملی‌گرایی عراقی، حفظ وحدت شیعه و سنی، و مشارکت همه گروه‌ها در قدرت، نقشی تعیین‌کننده در شکل‌گیری نظام جدید عراق پس از سقوط صدام داشت. حمایت از روند دمکراتیک، مخالفت با اشغال، صدور دعوت به دفاع در برابر داعش، و دیدار تاریخی با پاپ فرانسیس از نقاط برجسته فعالیت‌های او دانسته شده است.

دفتر او شبکه‌ای از مؤسسات علمی، فرهنگی، پژوهشی و خدماتی را در کشورهای مختلف از جمله ایران، عراق، ترکیه و انگلیس سامان‌دهی می‌کند. سیستانی همچنین آثار و تقریراتی در زمینه‌های فقه، اصول، حدیث و رجال دارد.

معرفی، زندگی‌نامه و جایگاه

سید علی حسینی سیستانی، در ( ۹ ربیع‌الاول سال ۱۳۴۹ق ) (۱۳ مرداد سال ۱۳۰۹ش) در مشهد متولد شد. پدرش سید محمدباقر، از عالمان شیعه و مادرش، دختر سید رضا مهربانی سرابی بود.[۱] جدّ او آیت الله سید علی سیستانی، از شاگردان میرزای شیرازی در نجف بود که پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۱۸ق در مشهد ساکن شده و مرجعیت امور دینی مردم را به عهده گرفته بود.[۲]

گفته شده که شهرت آیت الله سید علی سیستانی برآمده از شیوه رفتار او در زمان صدام حسین در راستای حفظ موجودیت حوزه علمیه نجف[۳] پس از سید ابوالقاسم خویی، و همچنین کنش‌های سیاسی او پس از سقوط صدام و هدایت افکار سیاسی مردم در حوادث سیاسی عراق بوده است؛ به صورتی که این نوع رفتار را از عوامل مهم حفظ وحدت اقوام مختلف عراقی،[۴] تکوین هویت و دولت ملی[۵] و تأثیرگذاری در تدوین قانون اساسی جدید عراق[۶] می‌دانند.

تحصیلات

آیت الله سید علی سیستانی تحصیلات حوزوی خود را از سال ۱۳۶۰ق در مشهد آغاز کرد. او دروس مقدمات و سطح حوزه را نزد عالمانی چون محمدتقی ادیب نیشابوری، سید احمد مدرس یزدی، میرزا هاشم قزوینی و فلسفه را از مجتبی قزوینی فرا گرفت. وی همچنین در درس‌های میرزا مهدی اصفهانی و میرزا مهدی آشتیانی شرکت می‌کرد. در سال ۱۳۶۸ق به قم مهاجرت کرد و در دروس خارج سید حسین طباطبایی بروجردی و سید محمد حجت کوه‌کمره‌ای حاضر شد.[۷]

هجرت به نجف

سیستانی در سال ۱۳۷۱ق به نجف مهاجرت کرد و در مدرسه بخارایی اقامت گزید. در نجف، در دروس خارج فقه و اصول آیت الله سید ابوالقاسم خویی و حسین حلی شرکت می‌کرد و همچنین از درس‌های ایت الله سید محسن طباطبائی حکیم و سید محمود حسینی شاهرودی نیز بهره برد.[۸]

تدریس و شاگردان

آیت الله سید علی سیستانی دروس خارج خود را از سال ۱۳۸۱ق آغاز کرد و تا سال ۱۴۱۱ق ادامه داد. از جمله افرادی که در دروس او شرکت می‌کردند، عبارتند از:

سید محمدرضا سیستانی
سید محمدباقر سیستانی
سید مرتضی مهری
سید محمدعلی ربانی
سید هاشم هاشمی
سید منیر سید عدنان القطیفی
شیخ مهدی مروارید
سید احمد مددی
شیخ مصطفی هرندی.[۹]

اجتهاد

آیت الله سید علی سیستانی در سال ۱۳۸۰ق، در ۳۱ سالگی، از سید ابوالقاسم خویی و حسین حلی، اجازه اجتهاد دریافت کرد. او تنها فردی بود که از شیخ حسین حلی، اجازه اجتهاد مطلق دریافت کرده است.[۱۰] آقابزرگ تهرانی نیز در نوشته‌ای در سال ۱۳۸۰ق، تبحر او در علم رجال و حدیث را گواهی کرده است.[۱۱]

مرجعیت

بنابر آنچه که در پایگاه اینترنتی دفتر آیت الله آیت الله سید علی سیستانی منتشر شده، پس از رحلت سید ابوالقاسم خوئی در سال ۱۴۱۳ق، جمعی از علمای نجف ازجمله سید علی بهشتی و مرتضی بروجردی، مردم را به تقلید از سیستانی توصیه کردند که موجب اقبال مقلدان در عراق، ایران، هند، پاکستان و کشورهای حوزه خلیج فارس شد. این روند با درگذشت سید عبدالاعلی سبزواری (۱۴۱۴ق)، سید محمدرضا گلپایگانی (۱۴۱۴ق)، محمدعلی اراکی و سید محمد روحانی شتاب بیشتری گرفت و دایره مقلدان سیستانی به جوامع شیعه در اروپا و آمریکا نیز گسترش یافت.[۱۲]

سیستانی پس از بیماری سید ابوالقاسم خویی، مرجع تقلید شیعیان در سال ۱۴۰۹ق، امامت جماعت مسجد خضرای نجف را تا سال ۱۴۱۴ق بر عهده گرفته بود و پس از درگذشت خویی، نماز میت او را اقامه کرد که گفته شده نشانه جانشینی او برای خویی بود.[۱۳]

ویژگی‌های علمی

سید جواد شهرستانی داماد آیت الله سید علی سیستانی، او را فقهیی معرفی می‌کند که از نظر مطالعه در میان مراجع نظیر ندارد.[۱۴] سید منیر خباز از شاگردان سیستانی نیز چند ویژگی برای تدریس و پژوهش او بیان می‌کند:

تلفیق میان مکاتب درسی سه حوزه مختلف مشهد، قم و نجف؛
تسلط بر کتاب‌های فقه و حدیث دیگر مذاهب اسلامی و استفاده از آن کتاب‌ها در راستای فهم روایات اهل‌بیت(ع)؛
استفاده از نظریات رایج در علوم غیرحوزوی برای تعمیق بیشتر علوم حوزوی.[۱۵]

آیت الله سید علی سیستانی، در زمینه‌های فقه، اصول فقه، حدیث و رجال دارای تألیفات متعددی است. همچنین شاگردان او چندین تقریر از درس‌های او به رشته تحریر در آورده‌اند که در وبگاه تقریرات در دسترس است.

مبانی فکری و اندیشه‌های سیاسی

منش سیاسی-اجتماعی آیت الله سید علی سیستانی را در میانه سید ابوالقاسم خویی از یک سو و امام خمینی و سید محمدباقر صدر از دیگر سو تصویر کرده‌اند؛ به این بیان که اگرچه نقشی برای فقیه در تشکیل دولت قائل نیست و به جای دولت دینی به دولت مدنی روی آورده، ولی بی‌تفاوتی فقها نسبت به امور سیاسی را هم نمی‌پذیرد و برای مرجعیت نقشی نظارتی و هدایت‌گری قائل است.[۱۶] عبدالواهاب فراتی، پژوهشگر فقه سیاسی، سیاست‌ورزی سیستانی را ناشی از بازگشت به اندیشه میرزای نائینی می‌داند که از قرارداد مدنی میان مردم و حاکم تحت یک نظام دمکراتیک حمایت می‌کند.[۱۷]

نفی ولایت عامه فقیه

سیستانی، ولایت عامه فقیهان را که از سوی بسیاری از فقها طرح شده است نمی‌پذیرد. به باور او فقیه هیچ‌گونه ولایتی بر امور مرتبط با حکومت ندارد؛[۱۸] با این حال نفی ولایت فقیهان بر امور عامه، به‌معنای نادیده گرفتن ولایت فقیهان بر اموری مانند امور حسبیه و قضاوت نیست؛ چرا که تصدی این امور در روایات برای فقیه لازم دانسته شده است.[۱۹]

حق تصرف مردم در منطقة الفراغ

به باور آیت الله سید علی سیستانی، در جایی که از طرف شارع حکمی صادر نشده و معمولاً از آن به حوزه احکام غیرمنصوص یا منطقة الفراغ یاد شده، مردم تصمیم‌گیر خواهند بود و از حوزه تصرفات فقیه خارج خواهد بود.[۲۰] در توضیح این نظر گفته شده که منطقة الفراغ بخش بزرگی از حوزه عمومی است که حق مردم در آن به رسمیت شناخته شده و مردم حق قانون‌گذاری در آن را به شرط عدم مخالفت با شرع دارند. در این قلمرو هیچ انسانی بر دیگری ولایت ندارد و فقط خود مردم می‌توانند ولایت خود را در این حوزه به دیگران واگذار کنند.[۲۱]

حکومت تابع اراده عمومی

به گفته عبدالوهاب فراتی، آیت الله سید علی سیستانی بر اساس مبانی فکری خود، از حکومتی حمایت می‌کند که در یک روند دمکراتیک از سوی اکثریت مردم پذیرفته شده باشد.[۲۲] اکثریت از منظر او نه اکثریت فرقه‌ای یا قومی، بلکه اکثریت اتباع عراق است که در انتخابات شرکت کرده باشند. محصول چنین اندیشه‌ای را ظهور جامعه مدنی قوی در عراق دانسته‌اند که با نهادینه شدن آن سهم‌خواهی گروه‌های سیاسی کم می‌شود.[۲۳] بر این اساس همچنین گفته شده که قانون اساسی هم باید تابع اراده مردم عراق باشد و چون اکثریت مسلمان هستند این قانون هم نمی‌تواند خلاف موازین دینی اسلامی باشد.[۲۴]

حفظ وحدت با تأکید بر ملی‌گرایی عراقی

به گفته پژوهشگران، آیت الله سید علی سیستانی برای مهار منازعات سیاسی، قومی و مذهبی عراق، همیشه در بیانیه‌های خود بر این نکته تأکید داشته که عراق برای همه عراقی‌هاست نه گروه یا مذهب خاصی. او با وجود اینکه فقیهی شیعه‌مذهب است، ولی تاکنون موضعی جانب‌دارانه برای برتری دادن به شیعیان نگرفته است، تعرض به دیگر اقوام و پیروان مذاهب را جایز نمی‌داند و در نهایت بر حل و فصل مسالمت‌آمیز منازعات تأکید داشته است.[۲۵] این نوع موضع‌گیری‌های سیستانی، نزدیک به دمکراسی انجمنی دانسته‌ شده که بر پایه آن همه گروه‌های قومی و مذهبی عراقی باید در قدرت مشارکت داشته باشند، و حق دارند خودگردان باشند و در نهایت اینکه به حفظ نظام جدید عراق متعهد باشند.[۲۶]

رویکردهای سیاسی-اجتماعی

رویکردهای سیاسی و اجتماعی آیت الله سید علی سیستانی را به‌ویژه پس از سقوط صدام، رفتاری در راستای مبانی فکری او ارزیابی کرده‌اند که به حفظ یکپارچگی عراق، شکل‌گیری نظام سیاسی مدرن، نفی اشغال‌گری و جلوگیری از تجزیه عراق توسط گروه‌های تندرو منجر شده است.[۲۷]

تلاش برای حفظ وحدت شیعه و سنی

آیت‌الله سیستانی:

بنده بارها گفته و باز هم می‌گویم که نگویید سنی‎‌ها برادرانمان هستند بلکه آنها نفس و جان ما هستند[۲۸]

آیت الله سید علی سیستانی با تأکید بر وحدت آیینی بیشتر مردم عراق، تعرض به جان، مال، آبرو و اعتقادات مسلمانان (اعم از شیعه و سنی) و حتی دیگر مذاهب را حرام می‌داند؛ به همین دلیل او قائل به حرمت لعن برخی از صحابه است.[۲۹] در جریان تنش‌های مذهبی سال ۲۰۰۷م، سیستانی بر ضرورت وحدت اسلامی و برابری حقوقی همه عراقی‌ها تأکید کرد و شیعیان را به پیشگامی در دفاع از حقوق اهل‌سنت فراخواند.[۳۰]

مشارکت در تغییر نظام و قوانین عراق

پس از حمله نیروهای آمریکایی به عراق و سقوط دولت صدام‌حسین، سیستانی ضمن مخالفت با طرح آمریکا برای تدوین قانون اساسی، این حق را فقط برای مردم عراق مشروع دانست و معتقد بود که اعضای مجلس قانون‌گذاری عراق باید از طریق انتخابات تعیین شوند.[۳۱]

صدور فتوای جهاد علیه داعش

سیستانی، پس از سقوط موصل در عراق و پیشروی گروه داعش به سوی مرکز و جنوب عراق، دفاع از کشور، ملت و مقدسات را واجب کفایی خواند و از شهروندانی که توانایی حمل سلاح و مبارزه با تروریست‌ها را دارند خواست به نیروهای امنیتی بپیوندند.[۳۲] این خواسته آیت الله سید علی سیستانی که از سوی عبدالمهدی کربلایی، امام جمعه کربلا اعلام شد، گرچه یک فتوا نبود،[۳۳] اما بنابر تحلیل‌ها، کارکرد فتوا را داشت و موجب شد بسیاری به صفوف مبارزه با داعش بپیوندند.[۳۴]

دیدار با پاپ فرانسیس

پاپ فرانسیس رهبر کاتولیک‌ها در ۱۶ اسفند سال ۱۳۹۹ش در سفر به عراق، با آیت الله سید علی سیستانی در نجف ملاقات کرد. در این دیدار سیستانی چالش‌های عمده منطقه از جمله جنگ‌ها، فقر، نقض آزادی‌ها، تحریم‌های ناعادلانه و آوارگی فلسطینی‌ها را مورد بحث و گفت‌وگو قرار داد.[۳۵]

مؤسسات وابسته

دفتر آیت الله سید علی سیستانی شبکه‌ای از مؤسسات علمی، فرهنگی، پژوهشی و خدماتی را کشورهای مختلف از جمله ایران، عراق، ترکیه و انگلیس تأسیس کرده است که از جمله این مؤسسات می‌توان به مؤسسه امام علی(ع) در قم، مؤسسه فرهنگی آل‌البیت(ع) در استانبول، مرکز تحقیقات اسلامی المصطفی، مرکز پژوهش‌های اعتقادی قم، مرکز احیای میراث اسلامی، مرکز پژوهش‌های فلکی و کتابخانه‌های تخصصی اشاره کرد.[۳۶]

پانویس

1. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
2. آقابزرگ تهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۶، ص۱۴۳۵.
3. فتحی، «فقیهی برای همه اعصار»، سایت دین‌آنلاین.
4. کاظمی، «رفتار سیاسی آیت‌الله سیستانی (با تأکید بر وحدت و نفی اشغالگری)، ص۷۶-۷۹.
5. نگهبان و همکاران، «راهبردهای سیاسی آیت‌الله سیستانی جهت تکوین هویت و دولت ملی در عراق»، ص۱۲۴-۱۳۴.
6. احمدیان، «دیدگاه‌ها و مواضع آیت‌الله سیستانی در روند تدوین قانون اساسی عراق نوین»، ص۱۲۳-۱۲۵.
7. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
8. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
9. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
10. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
11. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
12. «زندگی‌نامه...»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی.
13. فتحی، «فقیهی برای همه اعصار»، سایت دین‌آنلاین.
14. شهرستانی، «سبک زندگی حضرت آیت‌الله سیستانی»، سایت حوزه.
15. خباز، «ویژگی‌های شخصیتی و سیره سیاسی آیت‌الله سیستانی»، سایت شیعه‌نیوز.
16. حکیم، النجف و حوزتها (الکتاب الخامس)، ۲۰۱۸م، ص۱۵۷-۱۷۹؛ حاجی‌یوسفی و عارف‌نژاد، «نشانه‌شناسی گفتمان در اسلام سیاسی و مردم‌سالار آیت‌الله سیستانی»، ص۵۸-۶۳
17. فراتی، «آیت‌الله سیستانی و نظریه ارادة الامة»، ص۸۶-۸۷.
18. حسینی سیستانی، الاجتهاد و التقلید و الاحتیاط، ۱۴۳۷ق، ص۱۰۵-۱۲۸.
19. حسینی سیستانی، الاجتهاد و التقلید و الاحتیاط، ۱۴۳۷ق، ص۸۶.
20. حسینی سیستانی، الاجتهاد و التقلید و الاحتیاط، ۱۴۳۷ق، ص۸۶.
21. حکیم، النجف و حوزتها (الکتاب الخامس)، ۲۰۱۸م، ص۱۵۹.
22. فراتی، «آیت‌الله سیستانی و نظریه ارادة الامة»، ص۸۸-۸۹.
23. خفاف، النصوص الصادرة عن سماحة السید السیستانی فی المسألة العراقیة، ۲۰۰۷م، ص۱۳ و ۲۸ و ۳۱ و ۱۴۲.
24. احمدیان، «دیدگاه‌ها و مواضع آیت‌الله سیستانی در روند تدوین قانون اساسی عراق نوین»، ص۱۲۳-۱۲۵.
25. ربانی و همکاران، «نقش آیت‌الله سیستانی در مهار منازعه میان شیعیان و سنی‌های عراق پس از ۲۰۰۳م»، ص۲۷۳-۲۷۴.
26. فراتی، «آیت‌الله سیستانی و نظریه ارادة الامة»، ص۸۹-۹۰.
27. نگهبان و همکاران، «راهبردهای سیاسی آیت‌الله سیستانی جهت تکوین هویت و دولت ملی در عراق»، ص۱۳۴-۱۳۵.
28. «Sunnis not only our brethren, but our souls: Ayatollah Sistani»، خبرگزاری مهر.
29. ربانی و همکاران، «نقش آیت‌الله سیستانی در مهار منازعه میان شیعیان و سنی‌های عراق پس از ۲۰۰۳م»، ص۲۷۵-۲۷۶.
30. ربانی و همکاران، «نقش آیت‌الله سیستانی در مهار منازعه میان شیعیان و سنی‌های عراق پس از ۲۰۰۳م»، ص۲۷۶.
31. خفاف، النصوص الصادرة عن سماحة السید السیستانی فی المسألة العراقیة، ۲۰۰۷م، ص۱۸-۱۹.
32. حطاب، «توظیف الحشد الشعبی فی المدرک السیاسی العراقی»، ص۱۰۸؛ «نقش فتوای جهادی آیت‌الله سیستانی در جلوگیری از تجریه عراق»، خبرگزاری مهر.
33. معموری، «نقش آیت‌الله سیستانی در افزایش مسئولیت اخلاقی در جنگ با داعش»، سایت بی‌بی‌سی.
34. «آیت الله سیستانی فتوای جهاد صادر کرد»، خبرگزاری حوزه.
35. «بیانیه دفتر آیت‌الله العظمی سیستانی از دیدار پاپ»، خبرگزاری ایرنا.
36. «مراکز و مؤسسات»، سایت دفتر آیت‌الله سیستانی.

منابع

آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، بیروت، دار احیاء التراث، ۱۴۳۰ق.

«آیت الله سیستانی فتوای جهاد صادر کرد»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.

احمدیان، قدرت، «دیدگاه‌ها و مواضع آیت‌الله سیستانی در روند تدوین قانون اساسی عراق نوین»، فصلنامه اندیشه سیاسی در اسلام، شماره ۱۷، ۱۳۹۷ش.

حاجی یوسفی، امیرمحمد، و ابوالقاسم عارف‌نژاد، «نشانه‌شناسی گفتمان در اسلام سیاسی و مردم‌سالار آیت‌الله سیستانی»، فصلنامه پژوهشنامه علوم سیاسی، سال ششم، شماره ۴، ۱۳۹۰ش.

حسینی سیستانی، سید علی، الاجتهاد و التقلید و الاحتیاط، به قلم محمدعلی ربانی، سایت تقریرات، ۱۴۳۷ق.

حطاب، جواد کاظم، «توظیف الحشد الشعبی فی المدرک السیاسی العراقی»، مجلة حمورابی، سال هفتم، شماره ۲۹، زمستان ۲۰۱۹م.

حکیم، عبدالهادی، النجف و حوزتها، کربلا، دارالکفیل، ۲۰۱۸م.

خباز، سید منیر، «ویژگی‌های شخصیتی و سیاسی آیت‌الله سیستانی»، سایت شیعه‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۴ش.

«بیانیه دفتر آیت‌الله العظمی سیستانی از دیدار پاپ»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱ آذرماه ۱۴۰۴ش.

«نقش فتوای جهادی آیت‌الله سیستانی در جلوگیری از تجزیه عراق»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۱ آذرماه ۱۴۰۴ش.

خفاف، حامد، النصوص الصادرة عن ساحة السید السیستانی فی المسألة العراقیة، بیروت، دارالمورخ العربی، ۲۰۰۷م.

«زندگی‌نامه حضرت آیت‌الله سید علی حسینی سیستانی»، سایت رسمی دفتر آیت‌الله سیستانی، تاریخ بازدید: ۱ آذرماه ۱۴۰۴ش.

«مراکز و موسسات»، سایت دفتر آیت‌الله سیستانی، تاریخ بازدید: ۱۴ خرداد ۱۳۹۶ش.

ربانی، سید ابراهیم، و علی شیرخانی و داود کیانی، «نقش آیت‌الله سیستانی در مهار منازعه میان شیعیان و سنی‌های عراق پس از ۲۰۰۳م»، فصلنامه سیاست متعالیه، شماره ۳۳، ۱۴۰۰ش.

شهرستانی، سید جواد، «سبک زندگی حضرت آیت الله العظمی سیستانی»، مصاحبه با عصر اندیشه، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تارخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۴ش.

فتحی، علی‌اشرف، «فقیهی برای همه اعصار»، سایت دین‌آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۸ آبان ۱۴۰۴ش.

فراتی، عبدالوهاب، «آیت‌الله سیستانی و نظریه ارادة الامه»، فصلنامه سیاست متعالیه، شماره ۳۹، ۱۴۰۱ش.

کاظمی، سید آصف، «رفتار سیاسی آیت‌الله سیستانی (با تأکید بر وحدت و نفی اشغالگری)»، دوفصلنامه مطالعات تاریخی امت اسلامی، شماره ۳، ۱۳۹۵ش.

معموری، علی، «نقش آیت‌الله سیستانی در افزایش مسئولیت اخلاقی در جنگ با داعش»، سایت بی‌بی‌سی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ خرداد ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۷ خرداد ۱۳۹۶ش.

نگهبان، محمدامین، و ابوالفضل شکوری و سید محسن آل‌غفور، «راهبردهای سیاسی آیت‌الله سیستانی جهت تکوین هویت و دولت ملی در عراق»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۱۰۵، ۱۴۰۳ش.

«Sunnis not only our brethren, but our souls: Ayatollah Sistani»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۶ ژانویه ۲۰۱۳م، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.